Oet Dorp en Marke

De steenfabriek van Losser

ODEM1993 3 04Binnen de gemeente Losser staat een uniek monument, uniek voor Nederland en misschien weI voor heel Europa: steenfabriek "De Werklust". Dit monument is zo eenmalig, omdat we hier te maken hebben met de laatste nog in bedrijf zijnde zogenaamde ringoven. Maar daarover later meer. De geschiedenis van steenfabriek "De Werklust" gaat terug tot de vorige eeuw. Het maken van stenen is echter al heel oud. Zelfs in de Bijbel komt het voor. In Genesis 4 kunnen we lezen over Kaïn, die de stad Henoch bouwde, genoemd naar zijn zoontje. De gebruikte materialen staan er niet bij vermeld, maar later, in Genesis 11, wordt verhaald hoe het volk onder leiding van Nimrod, de achterkleinzoon van Mozes, naar het oosten trok, naar een laagte in het land van Sinear. "En zij zeiden tot elkaar: kom laat ons tichelen strijken en wel doorbranden en laat ons ene stad bouwen". Die stad werd Babel en daar liep het niet goed mee af, zoals u misschien nog wel weet. Maar stenen bakken kon men dus al wel.
In Chaldea, het uiterste zuiden van het dal van Tigris en Eufraat, werden bij opgravingen stenen gevonden, daterend uit de periode van circa 4000 jaar voor Christus. Dit waren stenen, waaraan duidelijk te zien was, dat ze zonder de hulp van een vormraampje, dus geheel met de hand waren gemaakt.

Het principe van steenmaken was heel eenvoudig. Een homp klei of leem werd afgegraven en met beide handen gevormd, later met behulp van een houten vorm, dan glad gestreken en op het veld, in de vrije natuur, te drogen gelegd. De gedroogde stenen werden daarna in ovens gebakken. Het was natuurlijk in de praktijk wel wat ingewikkelder dan hier zo simpel wordt geschetst. Afhankelijk van de samenstelling werd de klei nog goed gemengd met water en zand en al met al kwam er toch nog heel wat ambachtelijke kennis aan te pas, voordat er een goede steen uit de oven kwam. Maar het principe was dus heel eenvoudig.

Tot in het begin van deze eeuw waren de zogenoemde veldovens bij het bakken van stenen in gebruik. Oorspronkelijk maakte men een aarden wal en aan de binnenkant werden de stenen gestapeld, die gebakken moesten worden.
In het midden was de stookplaats. Het geheel werd afgedekt met plaggen en leem en aan de onderkant werden stookgaten gemaakt om nog brandstof te kunnen toevoeren. Later bestond een veldoven uit twee zware muren, soms wel anderhalve meter dik, evenwijdig aan elkaar, met aan de onderkant stookopeningen. Tussen deze muren werden de stenen opgestapeld en vervolgens werden de zijkanten en de bovenkant weer afgedekt.

Aan de weg van Losser naar Oldenzaal stonden meerdere steenbakkerijen en uit 12 van zulke veldovens is de huidige steenfabriek ontstaan. Hij werd gesticht in 1895 door enkele Lossernaren, te weten: de heren Genuchten, Haarman , Bulters, Bouwhuis en Keizers.

Het bakproces gebeurde toen nog met behulp van veldovens. In 1912 werd het bedrijf aangekocht door de familie Lindenbaum uit Gronau en in 1923 kwam de steenfabriek in handen van de gebroeders Osse.

Maar inmiddels hadden zich wel grote veranderingen voltrokken in de steenbakkerswereld. Nieuwe technieken hadden hun intrede gedaan. Een veldoven was namelijk niet zo economisch. Er was veel warmteverlies (60% van de gebruikte brandstof ging nutteloos verloren) en nog niet de helft van de stenen was van de hoogste (hardste) kwaliteit. Men zocht dus naar andere productieprocessen.

En door de grote kolenschaarste ten tijde van de Eerste Wereldoorlog kwam de steenbakkerswereId onder grote druk te staan om nieuwe, betere technieken in te voeren Een van die nieuwe technieken was de ringoven, ofschoon het patent hiervoor al in 1858 werd verleend aan twee Duitsers, Friedrich Hoffmann te Berlijn en A. Licht te Danziq.

Deze eerste ringovens waren echt rond van vorm, maar om verschillende redenen was dit zeer bezwaarlijk en zo ontstond de langgerekte variant. Er waren echter nog heel wat problemen in het stookproces te over winnen, voordat ook de twijfelaars onder de steenbakkers zich lieten overtuigen en de ringoven in de eerste twee decennia van deze eeuw steeds meer ingang vond.

De constructie van de ringoven veranderde in de loop der jaren. De ronde vorm werd langgerekt door twee stookkanalen in de lengte wijdig aan elkaar te bouwen en aan
de einden door een halfcirkelvormig kanaal, later door bijna rechte hoeken aan elkaar te verbinden.

Hoe de eerste ringoven der Firma Krüger te Scholwin er ongeveer uitzag.

ODEM1993 3 05ODEM1993 3 06

Fig. 1. Doorsnede. Fig. 2. Plattegrond.

De gebroeders Osse waren vooruitstrevend in dit opzicht en een jaar nadat zij "De Werklust" hadden gekocht, werd de veldoven vervangen door een ringoven. Een ringoven is een ellipsvormige tunnel. In de buitenmuren zijn op vaste afstanden openingen (poorten) aangebracht voor het in- en uitkruien van de stenen. De ringoven van "De Werklust” telt 18 gewelven, zogenaamde kamers, die in elkaar overlopen. In de binnenmuur zijn afsluitbare openingen (vossegaten), die in verbinding staan met het rookkanaal, uitmondend in de
schoorsteenpijp, die zo bepalend is voor het gezicht op Losser, wanneer je het dorp nadert.

Maar nu iets meer over hat productieproces van de Losserse steenfabriek.

Het maken van stenen is seizoenarbeid, onderverdeeld in een zomer- en winterproces.
Eerst wordt de klei afgegraven in de kleigroeve, gelegen in de directe nabijheid van de fabriek aan de Smuddeweg. Een locomotief met lorries gaat via een smalspoor van de fabriek naar de kleigroeve en met behulp van een staalkabel aan een rem-motor daalt het geheel 7 a 8 meter af naar de bodem van de groeve. Een graafmachine schraapt de klei gelijkmatig, en daardoor in de juiste samenstelling, van de groevewand.

steenfabriek "De Werklust" verwierf de eerste graafmachine in 1933. Vóór die tijd werd de klei met een spade in de lorries geschept en per paardentractie naar de fabriek vervoerd. Al met al zeer zware arbeid.

Het werk in de steenovens was in het algemeen vuil en zwaar en werd weinig gewaardeerd. Het was sloven en zwoegen en in Gelderland bestond de uitdrukking "Tichelen is kniggelen".

In het blad "De Fabrieksarbeider” van 2 november 1940 wordt in dit verband nog gezegd: “Een extra brood en vetrantsoen (voor de arbeiders van een steenfabriek) is dringend nodig". Deze mensen deden wel werk dat gedaan moest worden. Ze maakten bakstenen voor de bouw van huizen en klinkers voor de aanleg van wegen.

Zonder hen zou een groot deel van de bevolking nog langer in hutten of houten keten hebben geleefd. En de wegen zouden nog veel langer hebben bestaan uit onbegaanbare voetpaden en karrensporen. Het in gebruik nemen van de graafmachine in 1933 zal ook in Losser een hele verbetering van de arbeidsomstandigheden hebben betekend .

Als de lorries in de groeve gevuld zijn met klei, fungeert de rem-motor nu als trekmotor en brengt de locomotief met lorries weer naar boven, waarna het geheel terug rijdt naar de steenfabriek. Productie per dag zo'n 28 lorries, dat is circa 14 kubieke meter klei. De volgende fase is dan het vormen van de stenen en daarbij wordt nog veel handarbeid verricht. Per lorrie wordt er aan de klei een zak kalk toegevoegd. De klei is namelijk ijzerhoudend en dat zou een rode baksteen opleveren. Door toevoeging van kalk krijgt men een mooie, genuanceerde steen met gele en groene kleuren. Via een transport-band wordt de gemengde klei naar de steenuitwerper gevoerd. Een speciale wals ontdoet de klei van te grove
materialen, zoals keien, fossielen en andere ongerechtigheden. Er komen dus regelmatig ook prachtige fossielen naar buiten en verder nog versteend hout, haaientanden en zelfs af en toe stukjes barnsteen.

De steenfabriek beschikt over een eigen pompinstallatie. De waterput werd gemaakt door Frans Osse en is 48 meter diep. Er moest daar bij door twee zandsteenlagen geboord worden. Het water wordt opgepompt vanaf een diepte van 37 meter. Een zogenaamde 'ja-knikker', die werkt volgens hetzelfde principe als bijvoorbeeld de machines in de olievelden van Schoonebeek, pompt het wat er naar boven. Dit water is nodig bij het mengen van de klei en bij de verdere fabricage.

De volgende stap in het productieproces is de strengpers. Daar wordt de klei in gelijke stukken gesneden door een op-en-neergaande draad en ondertussen wordt de klei een beetje bevochtigd. En dan begint het echte handwerk. De kleistukken worden door zaagmeel gerold en vervolgens met de hand in de vormbakken geduwd.
Het rollen door het grove zaagmeel heeft twee doeleinden: het bevorderd het loslaten van de gevormde steen uit de vormbakken en daarna verbrandt het zaagmeel in de oven, waardoor de handvormsteen een afwisselende structuur krijgt. De klei in de vormbakken wordt machinaal gladgestreken en dan wordt er een plankje bovenop gelegd. Het geheel wordt omgedraaid en de vormhakken worden gelicht, waarna de gevormde stenen op het plankje achterblijven. Deze pas gevormde stenen noemt men ' groene stenen' en met behulp van staalkabels worden zij op het plankje naar de grote droogschuren getransporteerd. Daar worden de stenen in vakken geplaatst en als ze zijn aangedroogd 'in de kant gezet' om verder te drogen. Het mag dan niet meer vriezen, want dan zouden de stenen knappen.
Zijn ze wind-droog dan worden de stenen in het midden van de droogschuur opgestapeld. Dit noemt men het 'hagen' van de stenen.

Hiermee is het zomerproces van de stenen afgesloten en kan men overgaan tot het bakken van de stenen : het winter proces.

Voordat het bakken kan beginnen, moet de ringoven eerst worden nagekeken op eventuele gebreken. Die worden verholpen met vuurvaste stenen, waarbij als metselspecie een mengsel van klei, zout en zand wordt gebruikt, hetgeen een vuurvaste massa vormt. De wind-droge stenen worden naar de ringovenkamers vervoerd en elke kamer wordt volgepakt, met uitzondering van de stookplaatsen onder de vuurpotten. Daar wordt dus een ruimte opengelaten, waar later van bovenaf brandstof toegevoerd kan worden. Als een kamer volgepakt is met stenen, wordt als afscheiding met de volgende ruimte een papieren wand aangebracht, die wordt aangesmeerd met klei en zand om valse trek te voorkomen. Op een leek maakt een wand van papier in een oven een indruk van ongeloof, maar het is al een oud, beproefd procedé. Deze papierwand dient er voor om het vuur zo lang als nodig is in de kamer te houden en niet te snel naar de volgende kamer te laten overslaan. Pas als de temperatuur in de kamer hoog genoeg is geworden verbrandt deze papierwand en trekt het vuur verder naar de volgende kamer. In een volgepakte kamer zitten ongeveer 14.000 stenen; bij 18 kamers geeft dat een productie van circa 250.000 stenen in de totale baktijd van 4 weken.

Maar eerst moet de oven aangestoken worden. Daarvoor is direct al een wagonlading hout nodig. Het stoken is zeer belangrijk. Stoken was vanouds het vak van de steenfabrieken en een stoker verdiende in de regel dan ook wat meer dan de anderen. Een stoker diende zijn vak te verstaan. Hij moest zo op het oog de oven op een constante temperatuur van ruim 1000 graden houden. De stoker bij "De Werklust" heeft per kamer 15 stookpotten. Dit zijn openingen in de bovenkant van het ovengewelf, afgedekt met ijzeren plaatjes. Door die openingen kan de stoker van bovenaf, dus vanaf de zolder boven de oven, in het vuur kijken en brandstof toevoeren. Tijdens het zogenoemde voorvuur, wanneer het vuur nog opgestookt moet worden om een hogere temperatuur te verkrijgen, voegt de stoker om het half uur kolen toe. Bij het achtervuur, wanneer de hitte langzaam wordt afgebouwd, stookt men om de 2 uur met behulp van briketten.
Van bovenaf, door de vuurpotten, kan de stoker met behulp van een ijzeren staaf ook meten hoeveel de stenen inmiddels gekrompen zijn. Deze krimp moet zo'n 6 a 10 cm bedragen, dan zijn de stenen goed.

Wanneer het bakproces is afgerond, wordt de dichtgemetselde poort weer opengemaakt en de stenen worden er met behulp van een elektrokarretje uitgehaald.
Ze worden opgestapeld, nog wat nat gemaakt om de stevigheid te bevorderen en zijn dan klaar om vervoerd te worden naar een bouwplaats.

En het eindproduct van steenfabriek "De Werklust", een mooie handvormsteen in al zijn kleuren en figuraties, in Losser kortweg "Ossesteen” genoemd, is aan heel veel huizen te bewonderen.

Thea H. Evers-Evers

(De tekst van dit artikel is mede gebaseerd op gegevens van de Hr. H. Damer, de huidige eigenaar van de steenfabriek, aangedragen voor de HKL-film over de steenfabriek.

Geraadpleegde literatuur: Tijdschrift "KLEI" 1917 -1919

Copyright 2016-2019 © Historische Kring losser. Overname alleen toegestaan na schriftelijke toestemming.