Oet Dorp en Marke

Uit de geschiedenis van de Hervormde gemeente

Het archief

Inleiding
Het is mijn bedoeling om in "Oet dorp en marke Losser" regelmatig te schrijven over onderwerpen uit de geschiedenis van de hervormde gemeente. Ik kan daarvoor putten uit het omvangrijke archief, waarvan ik beheerder mag zijn.

Het archief is in 1974 geïnventariseerd door J.G.J. van Booma, destijds (landelijk) archivaris van de Hervormde Kerk. Bij de beschrijving van het archief heeft hij een inleiding geschreven, die interessante informatie over het archief en over de geschiedenis van de hervormde gemeente bevat. Aan die inleiding is een belangrijk deel van de inhoud van dit artikel ontleend.

Inhoud van het Archief
Alhoewel Van Booma niet helemaal onvoorbereid was bij zijn bezoek aan Losser op 23 november 1970, was hij toch verrast door de "rijke" inhoud van het archief. Het bleek vele belangwekkende stukken te bevatten, waarvan sommige zelfs belangrijk hebben bijgedragen aan de kennis over middeleeuwse parochiële instellingen.
Bovendien is Losser interessant als Twents grensdorp met een, betrekkelijk kleine, hervormde gemeente, in een overwegend katholiek gebleven omgeving.

Het oudste archiefstuk dateert van 1404 en behoort tot het archief van het pastoriefonds.
Van de oudste stukken zijn door Van Booma regesten gemaakt. Als eindjaar heeft hij daarbij 1637 aangehouden, omdat vanaf dat jaar de predikantsplaats in Losser onafgebroken werd bezet.

Helaas is in de loop van eeuwen veel van het archief weggeraakt.
Zo is bekend, dat de weduwe van ds. Henricus Froen, bij haar vertrek in 1696 naar Winterswijk, enkele kerkelijke registers meenam. Na veel moeite ontving de kerk het kerkenrekenboek terug. In 1709 ging men nogmaals met een "karre" naar Winterswijk om " ... so mogelijk nog andere kerkenpapieren te erlangen".
De reis was overigens "vergeefs".

Ook ontbreken de kerkeraadsnotulen van voor 1817.
In de kerkraadsvergadering van 29 maart 1888 vormde het ontbreken van archiefstukken een punt van bespreking. In de notulen staat: " . .. na eenige besprekingen over het archief, waarin veel b.v. de oude notulen ontbreken, doch waaromtrent niemand enige opheldering kan geven, doch ieder vermoedt dat zij in de dagen van ds. Thoden van Velzen, zoek gemaakt zijn, richt de voorzitter de vraag ... "
(Dr. Hendrik Thoden van Velzen was predikant in Losser van 1879-1885)

In 1802 zou de heer C. Snuif, apotheker te Enschede en vermaard amateurhistoricus, in het archief van mevrouw Cromhoff stukken hebben aangetroffen die in het "Lossersch archief thuis horen".

Uit de bewaard gebleven stukken van de, in het begin van de 19e eeuw, gevoerde processen om de kerkengoederen blijkt, dat toen nog verschillende stukken aanwezig waren, die in 1974 ontbreken. Bijvoorbeeld een register met doop- en trouwinschrijvingen vanaf 1667 en vermeldingen van ontvangsten en uitgaven van de kerk vanaf 1665.

Eveneens ontbreken de rekeningen van de herbouw van het kerkgebouw in 1667, nadat Losser in 1665 door de troepen van de bisschop van Munster (Bernard van Galen) in brand
was gestoken. Ook de verantwoording van de ten behoeve van de wederopbouw van de kerk in Overijssel en de graafschap Bentheim gehouden inzameling is verdwenen.

ODEM1994 1 01
Ned. Herv. Kerk met ’t bekhoes en de brug over de Dorpsbeek (gedempt 1920)

Archiefbewaarplaatsen
Reeds uit 1509 zijn bepalingen overgeleverd over de bewaring van het archief van de vicarie. In een akte verleden voor de officieel van de provoost van de kerk van de H. Plechelmus te Oldenzaal en van de aartsdeken van Twente wordt ondermeer bepaald, dat de stukken van de fundatie bewaard zullen worden in de parochiekerk te Losser, in een kist met drie sleutels en grendels afgesloten. De pastoor, de kerkmeesters en de tijdelijke vicaris zullen elk een sleutel in bewaring hebben.
Zowel in 1786 als in 1807 is sprake van het vervaardigen van een kistje voor de bewaring van de "kerkbrieven".

In 1986 en in 1987 werd Losser getroffen door een wolkbreuk. Het water drong beide keren het "Aleida Leurinkhuis binnen, waar toen het archief werd bewaard.
Aan enkele oude delen van het archief werd aanzienlijke waterschade toegebracht. Om ver schimmeling tegen te gaan werden deze delen bij slager J. Hogebrink, aan de Gronausestraat, "ingevroren".
In dezelfde tijd wees de toenmalige archiefconsulent van de classis Hengelo van de Hervormde Kerk, H. Dalenoort uit Enschede, gealarmeerd door enkele opzienbarende gevallen van brandstichting in de gemeente Losser, op het gevaar van brand voor het kostbare archief.

Het college van kerkvoogden besloot daarom het "oude" archief, zoals dat in 1974 door Van Sooma in kaart was gebracht, in bewaring te geven bij het Rijksarchief in Zwolle. Daar wordt het nu, sinds 5 november 1987, onder optimale omstandigheden bewaard.

Het "nieuwe" archief (globaal vanaf 1945) is in Losser gebleven. Om de toegankelijkheid daarvan te verbeteren, ben ik met een inventarisatie en beschrijving bezig. Dit is een tijdrovende zaak en het resultaat zal nog wel even op zich laten wachten.

G.W.Th. van Slageren

ODEM1994 1 02

Gezicht op de R.K. pastorie; nu klooster Maria Bijstand.

Copyright 2016-2019 © Historische Kring losser. Overname alleen toegestaan na schriftelijke toestemming.