Oet Dorp & Marke 1996-4

Salon voor scheeren en haarsnijden

Jan Brilman

Het was in de dartiger joar'n van de twintigste eeuw, toen 'n kapsalon nog "Salon voor scheeren en haarsnijden" weur neumd. De leu leut'n zich de hoar nich knipp'n, nee, zee gung'n hen hoarsnie'n. Dat gung gewoon met nen kam, nen scheer en 'n scheermes, en later ok met nen 'handtondeuze'. D'r weur zo völ mogluk ofdoan, want dan hoom'n dat nich zo vaak. 't Kost'n ait nog 'n dubbelke tot viefteen ceant en dat was toenmoals nog wa 'n hoap geald. Toch waar'n d'r ok wa leu dee 't er nich zo kaal of woll'n hebb'n. Dan weur d'r gewoon 'n wat grov're kam oonder de scheer hoald'n. 

Wat noe nen kapper is, was toenmoals 'de scheerbaas' of 'de barbier'. De "salon" weur 'scheerkamer' neumd. En in de scheerkamer was 't ait gezellig. Het was 't er woarm, want 't kachelke braand'n egoal en 't kettelke met water wat 't er op stun zung gesteug zien eentonig leedke ... Mangs heul 't zing'n efkes op, want dan weur 't deksel opbeurd om 't scheermes in 't kokkende water te stipp'n. Dan snee 't mes better en 't ontsmett'n meteen.
't Scheer'n was veur de scheerbaas zien hoofdinkomm'n.
Hoarsnie'n weur nich zo vaak doan: dat kon nog wa zitt'n! D'r warr'n ok wa leu dee 't zulm dead'n. Veural bie de keender, want doar kwam 't er nich zoa slim op ,n, dat stak nich zo net.

Het verhaal gung toenmoals, dat 'n oal'n Eksterkate de leu ne bloompot op 'n kop zett'n en al de hoar dee d'r oonder oet kwam d'r gladweg ofknipp'n. Zoa ak al zegd heb: 't scheer'n doar kwam 't bie de barbier op an. 'n Board mös d'r vol vaker of. Eén moal in de wek was wa 't minste. 'n Scheerbaas had meestal dree soort'n scheerklaant'n. Gewone arbeidersleu, dee nauwluks 't zoalt in de pap konn'n verdeenen en dee zich mer eenmoal in de wek leut'n scheer'n. Dat gebeurd'n aait op zoaterdag, want dan konn'n ze zundaags glad noar de keark.

Mölnbrooks Beernd dee met kuiern ietskes anstött'n zèèr ait: “D dan is d de p pastoor mie nich te g glad of!" Dat scheer'n kost'n in dee daag'n zes ceant en dat weur meestal direct betaald. Mer 't kwam ok nog wal is veur, dat d'r weur vroagd: "Jan is 't wa good, dat ik 't diej de volgende wek d'r biej doo? 't Koomp mie disse wek naar slecht oet." 't Was de scheerbaas ok wa good oetkomm'n as hee 't geald wa had kreng'n, mer hee zeer dan heel gootmeurig:"Ie doot mer jong, dat koomp wa good!" Dan waar'n d'r ok klaant'n dee tweemoal in de wek kwam'n: op woensdag en zoaterdag. Dat was de zg. 'kleine middenstand': de petroleumventer, de bakker, de melkboer, de portier van 't fabriek, 'n gepensioneerde koloniaal, 'n kruidenier enz. En dan waar'n d'r nog leu dee zich dreemoal in de wek de board leut'n ofkrabb'n. Dat weur dan op dinsdag, donderdag en zoaterdag doan, zodat ze de hele wek glad um 'n snoet'n waar'n. Dat waar'n de zg. gegoode leu, ok wade leu-in-better'n-doon neumd, de grote middenstand: de boaven-measter, de bookhoalder van 't fabriek, de notaris, de hotelhoalder en 'n stuk of wat grote boer'n. Meestal wa leu met oetstoand geald.

Zoaterdags was 't 'n drokk'n dag, want dan kwam'n ze allemoal.
Dan weur d'r wearkt van 's morg'ns zes uur tot 's oam'ns twaalf uur. Dan was d'r hoast gin tied urn te ett'n: dat gebeurd'n mer zoa efkes tuskedeur en um de beurt. Hoarsnie'n deed'n wie op zoaterdag nich: d'r weur aileen mer scheur'n, zon paar hoonderd man. Dan wus ie ok good da'j wat te doon had'n. En aw dan 's nachens de teggelvloor hadd'n schrobd en 't scheergerei wier netjes kloar haad'n maakt en oppoetst, dan kreeg'n wie van oos mooder 'n lekker gebakk'n biefstukske op 'n plak stoet en dat gung d'r mer wat good in!

'n Moal kwam Brilmans Fritske op 'n zoaterdag vroag'n wat of 't hoarsnie'n kost'n. "Zoaterdags wordt 'dr gin hoarsnedd'n", zee de scheerbaas. "Nee", zee Fritske, "dat week wa, mer ik wol alleen mer vroag'n wat of 't kost'n?" "Hoarsnie'n kost 'n dubbelke", zee de scheerbaas. "En wat kost 't scheer'n dan?" vreug Fritske stug vedan. "Zes ceant", zee de scheerbaas nich al te vreend'lijk. "o" zee Fritske, "dan scheer mie de kop mer kaal!" 

Ik proat noe oawer de scheerzaak van Brilmans Herman in 'n Esche in Loster, woar ik as zoon Jan, op mien elfde, twaalfde joar, wör inwied in 't barbiersvak. Mien groatvaar har ok a grote bekeandheid as scheerbaas in 't doorp Loster, in de Teylersstroat en mien vaa dach'n dat in mie ok wa 'n goode scheerbaas stak. Zo good gung 't leer'n op school noe ok wier nich. Ik begun met inzeep'n en 't schoon hoald'n van de zaak.

En 't veurnaamste was daj 'n moond dich mos'n hoaln oawer aln's waj zo te heurn kreeg'n en dat was nogal wat! Veural veur 'n jong van twaalf joar. Doar weur ie vroog riep van. D'r weur heel wat terecht kuierd oawer allerhande zaak'n; de leu hadd'n de tied ja wa. En as ze kloar waar'n gung'n ze nog mer efkes geneuglijk bie 't kächelke zitt'n noaproat'n. Doar kwam Brilmans Fritske weer an. Ze zaag'n 'mal ankomm'n van de wiet'n, want ze hadd"n 'm spits. Hee kreeg d'r ait wa een te pakk'n. Met zien eig'ngemaakte goastok en zoa gebrekkig as hee leup, kleaen hee met meuite oawer 'n hoog'n deurstoep. Dat doer'n ait 'n heel'n zet veur dat hee binn'n was. Iedereen zat te kiek'n en 't veul stil, totda! Fri!ske de stilte verbrak en heel duudelijk en helder zee:"HE, hE, doar kom ik dan ansoez'n!" en zonder verder op of urn te kiek'n leut hee zich op 'n stool vall'n, ziene goastok vast tussche de knee. Dan haal'n hee zien'n road'n tukdook veur de dag en begun-e oetgebreid zien'n bril schoon te poets'n. Hee mos d'r wa 'n paar moal flink achter oet de kel oawer hen bloaz'n, want 't zatt'r vast op! 't Smakwit zat 'n luk schuun met de ruw noar 'm hen, dreai'n ietske bie en zee:"Wat hes doe doar 'n mooi'n goastok Fritske, hes den zulm maakt?'' "Joa", zee Frits, "Dat is 'n heel'n biezundern, dat za'k diej is vertell'n. Toen ik d'r lestmoal met in 't veald leup, sprang d'r 'n haaz'n veur mie vot en toen dach'n ik: as disse stok noe is 'n jachtgeweer was west en zonder d'r biej te deanke'n heul ik den stok net as 'n jachtgeweer liek op 'n haaz'n an. En noe kaanst gleum'n of nich: op 't zolfde oag'nblik nam 'n haaz'n 'n spronk in de locht en vol toen doad neer veur miene veut" 't Smakwit, Tell'n Drieks, Moll'nbrooks Beernd en nog 'n stuk of wat meer knipoagd'n mekaar 'ns too en lach'n 'n luk veur zich hen. Mer Fritske dee net offe d'r niks van in de gaat har en kuiern gewoon vedan. "Ik heb den haaz'n in de nek houw'n en bin wier vedan goan. Efkes later zag ik 'n stuk of wat weelde eend'n vleeg'n en weer heul ik den stok d'r op an en ie zolt 't wa nich will'n gleum'n, mer een van die eend'n kwam recht oet de locht vall'n en pleerd'n mie weer vlak veur de veut.'; Fritske heul de stok liek veur zik oet, recht omhoog, en zee heel spietig:" Ik heb 't later nog wa vaak \vier probeerd, mer hee hef 't nooit weer doan, de kracht was d'r oet, 't was d'r al oet wat d'r in hef zett'n."

Ik had 't verhaal a wa vaker heurd en doarum zee ik gauw:"Wel is d'r an de beurt?" 't Smakwit kwam meuizaam in de been'n en zett'n zich terecht in 'n scheerstool, terwiel hee wiesgeerig met 'n kop schudd'n. lk deur 'm 'n papier'n servet achter 'n halsboord van 't boezeroen en begun 'm in te zeep'n: 'n luk warm water an de kwast, efkes oawer de pot met zeep hen, dan al dreaiend rondum de kin, veur de oor'n langs en veurzichtig oonder 'n nus deur; nich te dreug en nich te nat, precies zoas mien vaar mie dat had leerd. Toen ik bienoa kloar was en d'r genog schoem op zat, nam mien va 't scheermes in de haa'n en streek zich d'r veurzichtig met oawer 't muuske van 'n doem urn te veul'n of de sner van 't mes nog wa good was. Mangs gung hee ok wa met de top van 'n doern oawer de sner van 't mes hen. As 't rnes dan heel ietske an 't vel bleef pikk'n, dan was 't good. Dan gung hee d'r hen en weer met oawer 'n leer'n reem dee achter an de scheerstool hung, terwiel hee 't rnes slagmoals vlug urndreai'n oawer de rugkaant. Doarnoa weur d'r nog efkes met 't mes oawer de binn'nkaant van de haand strekk'n, veurnamelijk oawer 't rnuuske van de pink, veermoal op zik an en veerrnoal van zik of, dan nog 'n rnoal met 't mes in 't kettelke kokkend water en as de vaa dan "ja" zee mös ik vot wêên, kloar of nich kloar. In de rappigheid streek ik dan met doem en wiesvinger an weerskaant'n van 'n nus hen um 't schoem oet de nusgaat te haal'n en woar 'n wrat zat of 'n puuske doar stipp'n ik efkes op met 'n vinger, zodat de va dat kon zeen, anders sneer-e dat d'r kaant of.

0 jee, ak dat mangs nich good har doan, dan weur d'r earn flink vleukt, want doar was bee nich zeunig met. Ik keek 'm de kunst good of en zo noe en dan probeer'n ik ok wal 'ns of ik kon veul'n of 't mes schearp was. Op 'n keer zee mien oom Gerard, ze neum'n 'm Gerard van de kol'npitte, want hee verkoch'n kol'n, turf en brikett'n. hee zee:" Jan, noe hes mie a zo vaak inzeept, noe mos mie ok mer is 'n meal scheer'n". Ik schroK mie 'n pokkel, mer ik wol 't eigenlijk wa geern. Mien vaa kwam d'r bie 'm mie nog 's good te vertel'n hoo of ik 't mes meus hoal'n en doar gung 't hen. lk red'n mie d'r oarig met, aileen met den onwies groot'n snor wus ik mie nich good road en dat hef mien vaa later ofwearkt, mer met de rest gung 't nog nich zo slecht.
Mien vaa zee heel trots:" Dat wus ik wa! 't Eerste moal snie't ze d'r nooit een; dat doot ze pas later, at ze meant dat ze 't kunt!"

Toen ik in Loster kwam, bie mien grootvaa in de scheerzaak en 'm dat avontuurr verteld'n, gung dee in de scheerstool zitt'n en zee:" Dat hes dan good do an mien jong en dan mag ie mie noe de kop wal 's kaal scheer'n. Dat was mie wat! Zoiets gebeeurd'n nich zo vaak, mer hee was geweand um dat te loat'n doon. Zo nen gladd'n, roond'n kop, met zien harde ribbels en knobbels, dat was veurzichtig weark'n. 't Zweet brak mie d'r bie oet. Mer, al doer'n dan ok wat lang, ik heb 't wa kloar krang'n, dat hek, en zonder dat mie 't mes is oetschott'n. Mien grootvaa keek van kotbee in 't spegel, wreef zich van aile kaant'n met de ha’n oawer 'n kop en zee:" Dat hes good doan jong, pak an, jier hes ne guld'n". Dat was 'n kapitaal geald. 

En zo heb ik, Brilmans Jan, 't scheer'n leerd; ik was nog ginne veerteen joar. En mien vaa kreeg geliek. Toen ik mean' dat ik 't wa kon, hek d'r toch mangs een 'n jaap gemm', woar 'n operatiedokter jaloers op zol wenn'. Met 't hoarsnied'n gung 't aanders. lk har a wa vaak de jongs de kop kaal knipt, en ok a wa kaal op 'n tuufke noa, mer dat tuufke weur dan deur mien vaa vakkundig ofwearkt. Ik har ondertussche a 'n kot wit jeske kreng'n en ik begun ok a wat lef te krieg'n En toen d'r 'n moal een vrumde snoeshaan in de zaak kwam en vreug:" Kunt u mij even 't haar knippen?", toen heb 'k zegd:" Zeker wel mijnheer, gaat u maar zitten!". En ik bin d'r gewoon an begunn' .. tot de vaa binn' kwarn, dee wus nich wat e zag. Hee keek mie van onder ziene oag'nbussels strak an, gaf mie stiekum 'n por in de ruw en zee heel vreendelijk:" Doe mus emm' bie oos mooder in de kokk'n komm', ik zal 't wa effn oawer nemn'". En toen 't vrurnde volk vot was hef e mie de board d'r of doan, zonder kwast of zeep. 

Ja leu. noe mag ie wa deank'n, dar scheerbaas wodd'n zo gemakkelijk gung, mer d'r kwam nog wa meer bie kiek'n as wat ik oe tot noe too heb verteald. Zo waar'n d'r ok klaant'n dee 'n abonnement hadd'n. Dat bestun oet én, twee of dree moal scheer'n in de wek en eenmoal hoarsnie'n in de moand. Dat weur dan per moand ofrekkend teng 'n iets goodkoaper tarief as wat ze betaald zol'n hebb'n at ze gin abonnernent had'n had. Het duurste tarief kwam neer op een bedrag van een guld'n en viefteen ceant. De leu betaald'n dan meestal met 'n guld'n en 'n kwatje en zeed'n dan heel grootsmechtig:" Loat mer zitt'n Jan!" En dat beteekend'n dus: eenmoal in de moand 'n dubbelke fooi en doar mos ik dan veur zegg'n:" Dank U beleefd meneer!" Ik kreeg d'r altied 'n road'n kop bie, want ik was bang dat ze an de boet'nkaant kond'n zeen wat of dat ik d'r van binn' bie dach'n! Dee abonnementsklaant'n hadd'n eer eig'n scheerspulleke bie oos in de la van de scheertoafel met eer eig'n nummer d'r op. Dat scheerspulleke bestun oet 'n kwast, 'n mes, 'n pot met zeep, woar 't deksel van gebreokt weur as waterbekske en 'n aloensteen.
Dee aloensteen gebreokt'n wie ait veur de ontsmetting en ok wa as 't gezicht er noa 't scheer'n wat bloderig oet zag, aj d'r 'n luk stram oawer hen hadd'n trokk'n. Noa 't scheer'n weur dan met 'n spuit met zo ne kniepbal an 'n slengske, water in 't gezicht van de patient spoot'n en weur d'r flink met de aloensteen urn hen vremm'. Dan trokk'n de bloodveatkes dicht en dan kneep'n de leu meestal de oag'n too, want dat beet as de hel! De spuit broek'n mien vaa ok ait met kesmis bie 'n kesboam, urn de keerskes oet te spuit'n of at d'r 'n tak in braand stun! In Laster wol 't wa braan'n. Het was ok an de scheerbaas um te zorg'n, dat d'r ait zeep in de pot zat. Doar hadd'n wie van dee veerkaante, laankwearpige staav'n zeep veur. Dee waar'n knoerhard. Doar weur dan 'n stuk ofsnedd'n en dat weur net zo laank met de ha’n knedd'n totdaj't good in de pot kond'n drukk'n. Hee mos good vol, ok in den oondersten raand, zoa ietskes met 'n kop d'r op en dan weur e met 'n hoarkam mooi opmaakt met stipkes en streepkes. En aj 'm dan veur 't eerste moal weer broekt'n leut ie wa eerst efkes an de klaant zeen, dat wa. De zeep was van 't merk "De Vergulde Hand" en dat keand'n iedereen. 't Sprekwoord oet dee daag'n zee dan ok:" Wie scheert met verstand, zeept in met...Vergulde Hand!'' Het mes weur ok regelmoatig anzet op de olliesteen. Dat was secuur weark en ie moss'n d'r wa slag van hebb'n. Ik mog dat wa geern doon, tenminste as 't mes nich al te bot was, want dan haj d'r vol en laank weark an. Zo waar'n d'r wa boer’n dee zich alleen mer bie de scheerbaas leut'n scheer'n at ze stikstof hadd'n zeajt. Deur dag en tid scheerrd'n ze zich zulm wa, mer at den kunstmest zo vast in 't zweterige vel was trokk'n, en met 'n board van 'n hele wek, .. . dan wol'n ze eer eig'n mes nich an woag'n veur dee zes ceant dee 't scheer'n bie de scheerbaas koss'n. At ze 't mes stoomp hadd'n en de scheerbaas mös ’t veur eer weer schearp maak'n, dan koos'n dat 'n kwatje.

1996 4 04Praatjes bij de kapper. Kapperszaken fungeerden als een soort mannenclub. Mannen bleven er hangen om de laatste geruchten en schandaaltjes te vernemen. Maar niet iedereen was positief over de ijzeren scharen of scheermessen, getuige de volgende tekst van Martialis: .,Als je nog niet dood wilt, moet je niet naar de kapper Antiochus gaan". 

Op 'n moal kwam Haarmans Jan um zich de hoar te loat'n snied'n. Scheer'n deer-e ait zulm, zeunig at e was. Toen hee kloar was betaaln'e en hee gaf mien zien scheermes. "Dat mos doe mie wa good schearp maak'n", zee Jan, "ik kan de board d'r nich meer met ofkrieg'n. Ik zee:" Oat koomp wa good; kom oawer 'n paar daag'n mer efkes langs, dan is 't wa kloar" . Mer. o jee, doar had ik mie wat anhaald. 't Mes was zo stoomp. daj d'r wa op 't blote gat met noar Koln konn' riej'n, dan haj 't 'r nog nich deur! 't Leek wa 'n zaag, de stukke waar'n d'r oet. Ik gung d'r eerst met op 'n watersteen, dat trok d'r better bie. Toen ik de sniejkaant van 't mes weer 'n luk egoal had, begun ik met anzett'n op de olliesteen. 't Duur'n uur'n en uur'n veur dat ik d'r weer 'n good sner an had, mer toen koj d'r ok 'n hoar op mill'n duur bloaz'n. n Paar daag'n later doar kwam de boer weer an.

"Is 't mes kloar, Jan?", vreug e. Ik zee:" Joa, dat wa, mer wat hes doe d'r toch in Godsnaam met oetvrett'n, daj 't zo stoomp konn' krieg'n?" Ik zal 't oe wa eerlijk vertell'n, zee de boer. Mien knecht en ik hebt 't mes broekt um d'r bigg'n met te sniej'n!" En zo mos'n wie in dee tied veur 'n kwatje mangs nog heel wat doon! 

As d'r 'n klaant'n zeek was, dan weur dee bie 'm in hoes holp'n. Dat was ie an vaste klaant'n ja wa verplicht um te doon. Hoo mos dee anders de board d'r of krieg'n? En dat koss'n ok niks meer as aanders., want zeek wean was a slim genog en in dee daag'n mos 't ok a wa heel slim wean veur dat de leu in berre bleaw'n. 't Was nich altied effn gemakkelijk, dat scheer'n bie de leu an hoes. Zoa stunn' wie bie 't scheer'n ait an de rechterkaant van 'n klaant'n. Tenminste aj zulm ok rechtshaandig waar'n. Noe, dat waar'n de meeste leu in dee daag'n nog wa. Links schriem' op school , of met 't ett'n de voark vast hoaln in de leenkerhaand, dat was d'r geels nich bie. Aj good wat te ett'n kreeg'n haj hoog oet 'n stuk van 't veark'n in de leenker voest! Mer um op dat scheer'n terug te komm', mangs lag 'n zeek'n zoa in 't berre, daj d'r aleen mer van de Ieenker kaant bie konn'. As 't ’n roeme kamer was en 'n zeek'n lag in 'n groat berre, dan koj d'r nog wa bie in kroep'n, zodaj d'r an de rechterkaant op de knees biej konn' ligg'n. Mer vaak lag 'n zeek'n in 'n heel klean opkeamerke. Dat was 't kaemerke dat boam'n de kaelder was maakt en woar j met ’n trepke op konn'n komm'n, meestal veer of vief tree. Aj 't trepke omhoag zett'n koj nich meer in 't opkaemerke komm'n, mer dan koj wa 'n kaelder in, woar aj dan rechtop in konn'n stoan. 'n Kaelder hoom'n dan nich zo deep te waen, wat weer 'n veurdeel was met 't oag op 't groondwater. 't Veul in die tied nich met 'n kaelder good dicht te krieg'n en zonder kaelder koj oe vrogger nich redd'n in hoes. Mer ja, op zo'n opkaemerke kon meestal mer 'n klaen eenpersoons berre stoan. Aj dan bie 't trepke omhoag gung'n, was d'r veur 't berre nog mer 'n klaen stukske oawer woar aj stoan konn'n. En toen weur Smakwit zeek, good zeek, oose trouw'n en vaste'n klaat'n. Hee kon nich meer loop'n of fiets'n en kwam lesten aendes de deur nich meeroet. 't Opkaemerke was zien langdurig verb!ief, mer met de deur van de kökk'n lös lag e nich zo alleen en kon e noch 'n luk met luuster'n en met kuier'n ... mer om te scheer'n lag wa de verkeerde kaant op. Dat was lastig, mer d'r was niks an te doon. Wie hadd'n wa leerd um oos an te pass'n en dat lukk'n umsgelieks nog wa. Op 't smalle stukske vloor stoande, dat d'r nog oawer bleef noast 't bere, met de knees teng'n de berreplaank an drukt, koj oe wa zo wied veuroawer beug'n, daj d'r ok an de oawerkaant nog wa bie konn'n komm'n, al koss'n 't dan ok wat meer meuite. Wekk'n laank gung 't good, tot de hoesvrouw 't neudig har oordeeld 'n klaen kleedke veur 't berre te legg'n ... dan hoom'n 'n kraank'n 's-mons nich met de bloate veut op 't koale zeil te stoan at e zich wasker'n. Mer o schrik en elend, dat weur ’n raamp! lk har d'r gin earg in da'k op dat metke stun. 't Inzeep'n was gebeurd en ik zett'n mie good terechte um met 't scheern te beginn'n: de kaant dee op mie aanzat 't eerst; dat gung net as aanders, niks biezunders, mer toen de oawerkaant. Met de pokkel wat krom en de iets deurgezakte knees vast teng'n de berreplaank, beug ik mie wied oawer 't Smakwit hen .... en toen is 't gebeurd!

Miene veut scheut'en met metke en al achteroet en ik smakk'n laankoet veuroawer bie 'n zeek'n in 't berre, dwers oawer um hen . Um gin al te grote brokk'n te maken met dat schaerpe scheermes, heul ik dat hoag in de locht, mer doar deur smakk'n ik wa daal as 'n zak bevroor'n tuffel. 't Smakwit was glad en al verbiesterd en dat was ja ok gin woonder. In zien veraltereerdheid schreeuw'n e:" O jong wat dös dan toch nu, wat maak ie toch?" en ik wus niks betters te zegg'n dan:" Dat zos ja wa, ik kom d'r eam bie in ligg'n". Toen de eerste schrik veurbie was hew d'r mer um lach'n en toen ik kloar was met scheern zee ziene vrouw net as altied:" Jan, wos ne vlakke stoet hemm'n?" Ik heb d'r joar'n loop'n en ik gung d'r geern hen. 

Zo leu, noe weet ie um ende bie, hoo of d'r zestig joar ledd’n an toogung in de scheerzaak van de Brilmannen in Loster. D'r is nog völ aawer te schriem'n, mer ik wil ok nag wat bewaar'n veur 'n aander maal.

De groet'n van Jan Brilman oet Old'nzel.

Copyright 2016-2019 © Historische Kring losser. Overname alleen toegestaan na schriftelijke toestemming.